کردپرس

در عراقِ دوران جمهوری، از سال ۱۹۵۸ تا ۲۰۰۳، پست نخست‌وزیری در سلسله‌مراتب قدرت در اولویت اول اهمیت قرار نداشت. پس از سال ۲۰۰۳، نظام سیاسی از ریاست‌جمهوری به پارلمانی تغییر یافت، زمام قدرت در شخص نخست‌وزیر به دولت منتقل شد، فرماندهی ارتش به این منصب وابسته گردید و بدین ترتیب به مهم‌ترین جایگاه کشور تبدیل شد.

دیدگاه تحلیلی رسانه «درەو» (Draw):

🔻 هیچ‌یک از قوانین اساسی عراق در دوره‌های مختلف پادشاهی یا جمهوری، شرط نکرده بودند که رئیس‌جمهور یا نخست‌وزیر باید از یک طیف (قومیت/مذهب) خاص باشد، اما عرف سیاسی در تمام این دوران طولانی که بیش از یک قرن به درازا کشید، حاکم و فرادست بود.

🔹 در عراق دوره پادشاهی (۱۹۲۱ - ۱۹۵۸)، پست نخست‌وزیری از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بود و ده‌ها نخست‌وزیر برای کسب این کرسی با یکدیگر رقابت می‌کردند؛ سرشناس‌ترین آن‌ها «نوری سعید» بود که ۱۴ بار ریاست دولت را بر عهده گرفت.

🔹 ویژگی بارز دوره پادشاهی این بود که بیشتر نخست‌وزیران آن از جامعه اهل سنت، به ویژه اعراب سنی بودند.

🔹 در عراق دوره جمهوری، از سال ۱۹۵۸ تا ۲۰۰۳، پست نخست‌وزیری در سلسله‌مراتب قدرت در صدر توجه قرار نداشت.

🔹 در طول نزدیک به چهار دهه از دوران جمهوری، تنها سه نفر (بدون احتساب خود رؤسای جمهور) پست نخست‌وزیری را بر عهده گرفتند: «ناجی طالب» در دوره عبدالسلام عارف، و «محمد حمزه زبیدی» و «دکتر سعدون حمادی» در دوره صدام حسین.

🔹 صحنه سیاسی در مرحله پس از ۲۰۰۳ کاملاً متفاوت بود. عرف سیاسی همچنان باقی ماند اما این بار به شیوه‌ای دیگر؛ چرا که اعراب شیعه به اعتبار اینکه اکثریت جامعه هستند، هژمونی خود را بر فرآیند تصمیم‌گیری در عراق تثبیت کردند.

🔹 پس از سال ۲۰۰۳، نظام سیاسی از ریاست‌جمهوری به پارلمانی تغییر یافت، کنترل قدرت در شخص نخست‌وزیر به دولت سپرده شد، فرماندهی نیروهای مسلح به این پست پیوند خورد و به مهم‌ترین جایگاه تبدیل شد.

🔹 نخستین نخست‌وزیر دولت انتقالی پس از سال ۲۰۰۳، دکتر ایاد علاوی (شیعه) بود و پس از او ۶ تن دیگر که همگی شیعه بودند به این منصب رسیدند: دکتر ابراهیم جعفری، نوری مالکی، دکتر حیدر عبادی، عادل عبدالمهدی، مصطفی کاظمی و محمد شیاع سودانی. اکنون نیز علی زیدی مامور تشکیل دولت جدید عراق شده است.

۱. جایگاه نخست‌وزیری در دوره پادشاهی (۱۹۲۱ – ۱۹۵۸)

در عراق دوره پادشاهی (۱۹۲۱ - ۱۹۵۸)، پست نخست‌وزیری اهمیت فوق‌العاده‌ای داشت و ده‌ها نخست‌وزیر برای دستیابی به آن به رقابت می‌پرداختند. سرشناس‌ترین آن‌ها «نوری سعید» بود که ۱۴ بار سکان هدایت دولت را به دست گرفت. پس از او «جمیل مدفعی» از نظر تعداد دفعات ریاست بر دولت با ۸ بار در رتبه بعدی قرار دارد. با این حال، نخست‌وزیرانی نیز وجود دارند که با وجود آنکه شاید تنها یک بار رئیس دولت شدند، اما ردپای بزرگ‌تری در تاریخ عراق از خود بر جای گذاشتند.

اکثریت قاطع نخست‌وزیران دوره پادشاهی از جامعه اهل سنت بودند، در حالی که از میان شیعیان تنها تعداد کمی توانستند به این پست دست یابند. شاخص‌ترین آن‌ها در میان شیعیان «صالح جبر» بود که تنها یک بار این پست را بر عهده گرفت و او نیز استعفا داد. شیعه دیگری که یک بار ریاست دولت را عهده‌دار شد، «دکتر فاضل جمالی» بود، اما او در وهله اول به دلیل شایستگی‌های آکادمیک و دیپلماسی‌اش در دوره پادشاهی مورد توجه قرار داشت.

همچنین «بکر صدقی» به عنوان یک کرد، تنها یک دولت تشکیل داد، اما نام او در عراق – و شاید در سراسر خاورمیانه – با نخستین کودتای نظامی منطقه (سال ۱۹۳۶) گره خورده است. به طور خلاصه، ویژگی برجسته دوره پادشاهی این بود که بیشتر نخست‌وزیران آن از اهل سنت، به ویژه اعراب سنی بودند.

۲. جایگاه نخست‌وزیری در دوره جمهوری (۱۹۵۸ – ۲۰۰۳)

دوران جمهوری با خروج از زیر عبای بریتانیا و «پیمان بغداد» آغاز شد؛ این رویداد پس از انقلاب ۱۴ تموز (جولای) به رهبری «عبدالکریم قاسم» (۱۹۵۸ - ۱۹۶۳) رخ داد. پس از آن، دومین دوره جمهوری فرا رسید که با ریاست دو برادر دوشادوش هم یعنی «عارف‌ها» (عبدالسلام و عبدالرحمن عارف، ۱۹۶۳ - ۱۹۶۸) همراه بود. سپس، سومین دوره جمهوری در دو نسخه خود روی کار آمد: احمد حسن البکر (۱۹۶۸ - ۱۹۷۹) و صدام حسین (۱۹۷۹ - ۲۰۰۳).

در عراقِ دوران جمهوری، از سال ۱۹۵۸ تا ۲۰۰۳، پست نخست‌وزیری در سلسله‌مراتب قدرت در جایگاه نخست اهمیت قرار نداشت، زیرا شرایط به کلی تغییر کرده بود. پس از سقوط نظام پادشاهی، عبدالکریم قاسم نخست‌وزیری را بر عهده گرفت، اما او حاکم واقعی کشور بود و «شورای حاکمیت» (مجلس سیادة) عملاً هیچ نقش کلیدی نداشت. پس از آن، پست ریاست‌جمهوری بر مقدرات کشور مسلط شد؛ این روند با عبدالسلام عارف و برادرش عبدالرحمن آغاز شد و سپس با احمد حسن البکر و صدام حسین تا زمان سقوط رژیم بعث در عراق ادامه یافت.

در طول نزدیک به چهار دهه از دوران جمهوری، تنها سه نفر پست نخست‌وزیری را دریافت کردند: «ناجی طالب» در دوره عبدالسلام عارف، و «محمد حمزه زبیدی» و «دکتر سعدون حمادی» در دوره صدام حسین.

۳. جایگاه نخست‌وزیری در دوره جمهوری (۲۰۰۳ – تا کنون)

پس از سال ۲۰۰۳ شرایط به طور کامل دگرگون شد؛ به طوری که از نظر سیستم سیاسی، می‌توان آن را مرحله دوم جمهوری نامید. چرا که شکل نظام سیستم از ریاست‌جمهوری به پارلمانی تغییر یافت و زمام قدرت در شخص نخست‌وزیر به دولت واگذار شد، در حالی که پست ریاست‌جمهوری تا حدود زیادی به یک مقام تشریفاتی تبدیل شد، هرچند که طبق قانون اساسی عراق، رکن دوم قوه مجریه به شمار می‌رود.

اگرچه هیچ‌یک از قوانین اساسی عراق در دوره‌های مختلف پادشاهی یا جمهوری شرط نکرده بودند که رئیس‌جمهور یا نخست‌وزیر باید از یک مؤلفه قومی-مذهبی مشخص باشد، اما عرف سیاسی در تمام این دوران طولانی که بیش از یک قرن را در بر می‌گیرد، حاکم بود. در دوره پادشاهی، اعراب سنی بر پست‌های کلیدی تسلط داشتند و این امر به قیمت به حاشیه رفتن شیعیان و کردها تمام می‌شد. همین روال در طول دوره‌های مختلف جمهوری نیز ادامه یافت.

اما صحنه سیاسی در مرحله پس از ۲۰۰۳ کاملاً متفاوت بود. عرف سیاسی همچنان به قوت خود باقی ماند، اما این بار با فرمولی جدید؛ چرا که اعراب شیعه به دلیل اینکه اکثریت جامعه را تشکیل می‌دهند، هژمونی خود را بر فرآیند تصمیم‌گیری در عراق تثبیت کردند و پست نخست‌وزیری که فرماندهی کل ارتش نیز به آن وابسته شد، به مهم‌ترین منصب کشور بدل گشت. نخستین نخست‌وزیر دولت انتقالی پس از سال ۲۰۰۳، دکتر ایاد علاوی (شیعه) بود و پس از او شش تن دیگر آمدند که همگی شیعه بودند: دکتر ابراهیم جعفری، نوری مالکی، دکتر حیدر عبادی، عادل عبدالمهدی، مصطفی کاظمی و محمد شیاع سودانی.

امروز و پس از مقطعی که یک نقطه عطف در تاریخ عراق به شمار می‌رود، «علی فالح کاظم زیدی» مأمور تشکیل دولتی شده است که تلاش می‌کند عراق را از بحران‌های کنونی سیاسی، نظامی و اقتصادی نجات دهد؛ همان‌طور که در برنامه کابینه پیشنهادی او آمده است. از زمان سقوط رژیم بعث در سال ۲۰۰۳ تاکنون، ۷ نفر پست نخست‌وزیری را بر عهده داشته‌اند که با سوگند یاد کردن «علی زیدی»، او هشتمین شخص در ۹ دولت گذشته خواهد بود.

🗓️ فهرست نخست‌وزیران عراق پس از سقوط صدام (۲۰۰۳ تا کنون)

• ایاد علاوی (دولت موقت): ژوئن ۲۰۰۴ - آوریل ۲۰۰۵
• ابراهیم جعفری: آوریل ۲۰۰۵ - مه ۲۰۰۶
• نوری مالکی: مه ۲۰۰۶ - دسامبر ۲۰۱۰
• نوری مالکی: دسامبر ۲۰۱۰ - سپتامبر ۲۰۱۴
• حیدر عبادی: سپتامبر ۲۰۱۴ - اکتبر ۲۰۱۸
• عادل عبدالمهدی: اکتبر ۲۰۱۸ - نوامبر ۲۰۱۹
• مصطفی کاظمی: مه ۲۰۲۰ - اکتبر ۲۰۲۲
• محمد شیاع سودانی: اکتبر ۲۰۲۲ - مه ۲۰۲۶
• علی زیدی: مه ۲۰۲۶ - تا کنون

منابع:

• مؤسسه رسانه‌ای دره‌و (Draw)، انتخابات پارلمانی عراق... کردها در فرآیند حکمرانی ۲۰۰۳ – ۲۰۲۵. (کتاب)
• روزنامه الشرق الأوسط، عراقِ پس از ۲۰۰۳... از علاوی تا علاوی، ۷ فوریه ۲۰۲۰.